Keresteci dükkanında uçak yapan pilot: Tayyareci Vecihi Hürkuş

Türkiye’nin birinci Türk uçağını yapan, havacılık okulu açan, İstiklal Savaşı’nda birinci ve son uçuşu gerçekleştiren, birinci Türk hava yollarını kuran, Balkan, Birinci Dünya ve Kurtuluş savaşlarında düşmana hem havadan hem karadan saldırarak geçit vermeyen Hürkuş, Türk havacılık tarihine ismini adeta altın harflerle yazdırdı.

İstanbul’da 18 Ocak 1896’da doğan Hürkuş, istekli katıldığı Balkan Savaşı’ndan sonra İstanbul Ordu Kumandanlığı tarafından Beykoz Serviburun’daki esir kampına kumandan yapıldı. Hayali olan tayyareciliğin eğitimini almak için Tayyare Makinist Mektebi’ne giden Hürkuş, mezun olduktan sonra 1. Dünya Savaşı’nda Bağdat Cephesi’ne makinist olarak gönderildi. 2 Şubat 1916’da bir uçak kazasında yaralanan Hürkuş, güzelleştikten sonra Yeşilköy’deki Tayyare Mektebi’nden pilot diplomasıyla mezun oldu.

Hürkuş, 21 Mayıs 1916’da birinci uçuşunu gerçekleştirdikten sonra 1917’de Kafkas Cephesi’ndeki 7. Tayyare Bölüğü’ne katıldı. Burada Rus uçağı düşürerek, Kafkas Cephesi’nde uçak düşüren birinci Türk tayyareci olan Hürkuş, 8 Ekim 1917’de ise kullandığı uçak Ruslar tarafından düşürülünce yaralanandı. Uçağı Rusların eline geçmemesi için yakan Hürkuş, esir düşerek Hazar Denizi’ndeki Nargin Adası’na gönderildi. Buradan Azerbaycanlı Türklerin yardımıyla kaçan Hürkuş, 1. Dünya Savaşı sonlarında İstanbul’a geldi ve İstanbul Hava Müdafaa Bölüğü’ne tayin oldu.

Kurtuluş Savaşı’nda başarılı keşif uçuşları yaparak, Yunan uçağını düşüren Hürkuş, kahramanlıkları nedeniyle üç kere TBMM takdirnamesi verilen tek kişi olarak kırmızı şeritli İstiklal Madalyası kazandı.

KENDİ YAPTIĞI UÇAK 1925’TE HAVALANDI

Uçak yapmak isteyen Hürkuş, savaş sırasında Yunanlılardan kalan uçak materyallerinden yararlanarak birinci Türk uçağı “Vecihi K-VI”yı 1924’te üretti.

Hürkuş’un uçabilirlik sertifikası için toplanan teknik heyette tayyareyi denetim edecek işçi bulunamadı. Sonunda teknik heyetten bir kişinin “Vecihi, biz sana bu lisansı veremeyiz. Uçağına güveniyorsan atla, uç, bizi de kurtar.” formundaki kelamları üzerine 28 Ocak 1925’te “Vecihi K-VI” ile birinci uçuşunu yaptı.

İzinsiz yapılan bu uçuş nedeniyle cezalandırılan Hürkuş, kendi yazdığı “Bir Tayyarecinin Anıları” kitabında o günleri şöyle anlattı:

“Fabrikada işlerim ilerlemekte iken gecelerimi bile konutumda projelerimin teferruatına vermiş, mütemadi bir uğraşla günlerimin en az 16 saatini bu işe bağlıyordum. Orta sıra uzak görevlere gönderildiğim münasebetiyle birkaç gün fabrikadan uzak kalışım bana içten bir ıstırap olmakla birlikte bu vakitlerde bile dimağım, inşaat işlerimle meşgul olmaktan hali kalmıyordu. Zira bu eser, benim idealim olmakla birlikte birebir vakitte yurdumuzda birinci Türk tipi tayyare olacaktı. İşte bunun için bu hoş çalışmadan bir dakika bile uzaklaşmak istemiyordum.”

Millî Savunma Bakanlığının Kayseri’de Tayyare ve Motor Türk Anonim Şirketi’ne (TOMTAŞ) ilişkin fabrika kurmak için mutabakatının akabinde kendisine gelen teklifi kabul eden Hürkuş, “Junkers A.20” uçaklarındaki eksikliklerin düzeltilmesi çalışmalarında misyon almak için Almanya’ya gitti.

Türkiye’de birinci sefer Vecihi Hürkuş’un kullandığı Junkers F-13 uçağı ile paraşütle atlama gösterisi Ankara’da 16 Eylül 1926’da yapıldı.

Yeni uçak model ve tiplerini tasarlamaya devam eden Hürkuş, Kadıköy’de bir keresteci dükkanı kiraladı ve burada üç ay içinde “Vecihi XIV” uçağını imal etti. Bu iki kişilik, tek motorlu spor ve eğitim uçağı birinci uçuşunu büyük bir kalabalık ve basın topluluğu karşısında 27 Eylül 1930’da Kadıköy’ün Fikirtepe semtinde gerçekleştirdi. Vecihi XIV, Türkiye’nin birinci sivil uçağı, kendisinin de ürettiği ikinci uçak oldu.

SERTİFİKA İÇİN UÇAĞI SÖKEREK PRAG’A GÖTÜRDÜ

İkinci uçağı uçuş müsaadesi almak isteyen Hürkuş’a, seyrüsefer vesikası verilmedi. Dokümanın alınması için uçağı sökerek demir yoluyla Prag’a gönderen Hürkuş, gerekli sertifikaları Çekoslovakyalı heyetten aldı.

Hürkuş, 25 Nisan 1931’de uçağına binerek hava yoluyla Türkiye’ye döndü. Hürkuş’un 27 Eylül 1932’de kurduğu birinci Türk sivil havacılık okulu Vecihi Sivil Tayyare Mektebi’ne (VSTM) ikisi kız olmak üzere 12 öğrenci kaydoldu.

Deniz uçakları da yapmaya başlayan Hürkuş’un atölyesine gelen iş insanı Nuri Demirağ, uçağın maliyetini ve imalinin kaç gün sürdüğünü sorarak, bir uçak bedeli 5 bin lira yardımda bulundu. “Nuri Bey” ismini verdiği tayyareyi 92. günün sonunda bitiren Hürkuş, Beşiktaş’ta Nuri Bey’in konağı üzerinde selamlama uçuşunu gerçekleştirdi.

Yine tek satıhlı “Vecihi XV” uçağını da yapan Hürkuş, 30 Ağustos 1933’te Vecihi XIV ve Vecihi XV uçakları ile “Nuri Beyefendi Vecihi K-XVI” uçağıyla İstanbul’da şov uçuşu düzenledi.

ATATÜRK’ÜN CEVABI

Hürkuş, 1934’te gelen bir teklif üzerine Vecihi Hayat Liselerini açmaya karar verdi lakin çeşitli zorluklarla karşılaştı. Hürkuş, bu hususta bilgi verilen Atatürk’le ilgili anısını kitabında şöyle anlattı:

“(1935 yılı) Cevat Abbas Bey’den dinlediğime nazaran, İstanbul’da gece ve gündüz her gezdiği yerde havadan yaptığım ziyaret ve tanzim uçuşlarında harekatımı hassasiyetle takip eden Büyük Ceddimiz Ankara’ya dönüşünde Cemiyet Reisi Fuat Beyefendi ile görüşmelerinde kendisinden hakkımda bilgi istiyor. Fuat Beyefendi hakkımda takdirkar lisan kullanıyor. Ancak mevzuatın yardıma imkan vermediğini söylüyor. Bunun üzerine Büyük Ceddimiz ‘Ya, o denli mi? O halde Türkkuşu namı ile yeni bir çalışma yolu açın ve Vecihi’den faydalanın’ buyruğunu veriyor.”

Bunun üzerine Türk Hava Kurumu Lideri Fuat Beyefendi ile görüşen Hürkuş, “Mahrumiyet içinde yaptığın çalışmaları kalben takdir ettim ve ediyorum. Lakin maalesef mektebine yardım imkanı bulamıyordum. Artık bu mahrumiyetlerin hepsi sona erdi. Artık açtığın yolu, meydana gelen Türkkuşu işleyecek ve ülkünün olan sivil havacılık yurdumuzda hızla meydana gelecektir” karşılığını aldı.

Türkkuşu çalışmaları için 4’ü kız olmak üzere 74 öğrenci yazılırken, Vecihi XIV ve Vecihi XV tayyarelerini mektebe tahsis eden Hürkuş’un, yetiştirdiği talebelerden kimileri eğitim için Rusya’ya gitti. Muvaffakiyetlerin akabinde, Türkkuşu’nun İstanbul, Ankara, İzmir, Kayseri ve Adana’da açılan şubelerinde havacılık eğitimi verildi.

RUHSATNAME TALEBİ İKİ SEFER REDDEDİLDİ

Uçak mühendisliği eğitimi için 1937’de Türk Hava Kurumu tarafından Almanya’ya gönderilen Hürkuş, 1939’da tayyare ve makina mühendisliği diplomasını aldı.

Tayyare mühendisliği ruhsatnamesi almak için Bayındırlık Bakanlığına başvuran Hürkuş’un, iki sömestirde mühendis olunamayacağı gerekçesiyle talebi reddedildi. İkinci başvurusu da kabul edilmeyen Hürkuş, mahkeme kararıyla 10 Ekim 1940’ta ruhsatnamesine kavuştu.

Hürkuş, 1947’de 5 arkadaşıyla havadan zirai ilaçlama yapmak üzere “Türk Kanadı” şirketini kurdu. 6 Ağustos 1954’te kırkıncı hizmet yılını kutlamak için Yeşilköy Hava Limanı salonlarında Türk Havacılar Bayramı ismiyle jübile yapan Hürkuş, 29 Kasım 1954’te Hürkuş Hava Yolları’nı hayata geçirdi. Bankadan kredi çekerek 8 tayyare satın alan Hürkuş, uçuş müsaadesi alamadı. Uzun uğraşlar sonucu kimi şartlarda uçuş müsaadesi alabilen Hürkuş’un bir müddet sonra evvel uçuşları kısıtlandı, sonra büsbütün menedildi.

Uçakları meydanda bırakılınca maddi ziyana uğratılan Hürkuş, elinde kalan son uçağını “TC-ERK”i Maden Tetkik Arama Enstitüsünün buyruğunda kullandırarak, Güneydoğu Anadolu’da toryum, uranyum ve fosfat arama çalışmaları yaptırdı.

Bu anıları kitabında şöyle anlatıyor:

“Bu kadar ağır ziyandan sonra hala uslanmadığım için elimde kalan tek uçağımla toprak altı ulusal servetlerimizin çıkarılması yoluna giriştim. Maden Tetkik Arama Enstitüsünün verdiği imkan ile toryum, uranyum ve fosfat üzere radyoaktif madenlerimizi yurdumuzun her köşesinde yerlere sürünürcesine yaptığım arama uçuşları ile meydana çıkararak son vatan hizmetlerimi rekor uçuşumun dalgaları ortasına yazdım.”

Ömrünün son günlerine kadar Türk havacılığının gelişmesi için uğraş eden Hürkuş, 16 Temmuz 1969’da hayata gözlerini yumdu.

“HÜRKUŞ, DÜNYA HAVACILIK TARİHİ AÇISINDAN DA DEĞERLİ BİR İSİM”

Tayyareci Vecihi Hürkuş Müzesi Derneği Lideri Bahadır Gürer, Hürkuş’un yalnızca Türkler açısından değil, dünya havacılık tarihi bakımından da kıymetli bir isim olduğunu söyledi.

Gürer, Manş Denizi’ni geçmesi için birinci teklifin Fransızlar tarafından Vecihi Hürkuş’a yapıldığını lisana getirerek, “Uluslararası Sivil Havacılık Örgütü 1994’te, yani kendi kuruluşunun 50. yılında onur madalyası merasimi düzenliyor. Türkiye’de Türk sivil havacılığına yaptığı katkılarından dolayı 1994’te Vecihi Hürkuş’a verilen onur madalyası ailesine teslim edildi” tabirlerini kullandı.

Hürkuş’un savaş yıllarında iki kere gazi olduğunu belirten Gürer, şunları kaydetti:

“Birinci gaziliği Kafkas cephesinde yaralanması sonucu oluyor. İkinci gaziliği de Kurtuluş Savaşı’nda Yunanlarla savaşırken. Vecihi Beyin düşürdüğü uçaklar da var lakin kendi uçağı da yara alıyor. İndiği yer Yunan cephesine yakın. Türk birliklerine sürünerek gidiyor. Fakat gerisine dönüp baktığında uçaktaki yangın sönmüş. Orada bir askerden kibrit alıyor. Tekrar uçağı ateşe veriyor. Düşmanın eline geçmesini istemiyor.”